وقتی ماشین سخن می‌گوید، قرآن از انسان چه می‌خواهد؟

از هوش مصنوعی تا حکمت الهی؛ در روزگار انفجار اطلاعات، مسئله فقط دانستن نیست، درست انتخاب کردن است.

یادداشت : راضیه عنایتی

جهان به روزگاری رسیده است که ماشین‌ها می‌نویسند، تصویر می‌سازند، ترجمه می‌کنند و به پرسش‌هایی پاسخ می‌دهند که تا همین چند سال پیش، پاسخ‌گویی به آن‌ها به ساعت‌ها جست‌وجو و مطالعه نیاز داشت. هوش مصنوعی به تحریریه‌ها، دانشگاه‌ها و زندگی روزمره راه یافته و مرزهای تازه‌ای پیش روی انسان گشوده است؛ اما در میان این همه توانایی، پرسشی بنیادین همچنان پابرجاست: آیا هر پاسخی که هوشمندانه تولید می‌شود، الزاماً درست و خردمندانه است؟

در جهانی که ماشین‌ها هر روز بیشتر می‌آموزند، شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که هوش مصنوعی تا کجا پیش می‌رود، بلکه این باشد که انسان با قدرتی که در اختیار گرفته، چه خواهد کرد. اینجاست که گفت‌وگوی قرآن و هوش مصنوعی اهمیت پیدا می‌کند؛ نه برای قرار دادن دین در برابر فناوری، بلکه برای یافتن راهی که در آن، پیشرفت علمی با مسئولیت اخلاقی همراه شود.

هوش مصنوعی می‌تواند پاسخ تولید کند؛ اما چه کسی مسئول درستی آن است؟

وقتی فناوری به ساحت قرآن وارد می‌شود

امروز هوش مصنوعی می‌تواند در جست‌وجوی موضوعی آیات، مقایسه ترجمه‌ها، دسته‌بندی مفاهیم قرآنی و تسهیل پژوهش‌های دینی به پژوهشگران کمک کند. ابزارهای دیجیتال همچنین امکان دسترسی سریع‌تر به متن قرآن و ترجمه‌ها و تفاسیر را فراهم کرده‌اند.

پروژه‌های فناوری‌محور قرآنی، از جمله خدمات ارائه‌شده در پایگاه Quran.com و طرح Quran AI، نمونه‌هایی از تلاش برای پیوند دادن فناوری‌های نوین با منابع معتبر قرآنی هستند. هدف چنین رویکردی آن است که دسترسی به متن قرآن و منابع مرتبط آسان‌تر شود و ابزارهای هوشمند به‌جای تولید پاسخ‌های بی‌پشتوانه، از منابع قابل بررسی بهره بگیرند.

با این حال، دسترسی آسان‌تر به اطلاعات به معنای تضمین صحت آن نیست. سامانه‌های هوش مصنوعی ممکن است آیه‌ای را نادرست نقل کنند، ترجمه‌ای را با برداشت تفسیری درآمیزند یا پاسخی ظاهراً قانع‌کننده اما فاقد پشتوانه علمی ارائه دهند.

در پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در نشریه علمی QURANICA با عنوان «هوش مصنوعی در تفسیر قرآن: مطالعه‌ای تحلیلی و انتقادی درباره فناوری ChatGPT»، پاسخ‌های تولیدشده توسط این فناوری با تفسیرهای علمای قرآن مقایسه شد. نتیجه پژوهش بر محدودیت دقت و عمق برخی پاسخ‌ها و ضرورت توجه به زمینه تاریخی و دینی آیات تأکید داشت.

این یافته یادآور نکته‌ای مهم است: فناوری می‌تواند دستیار پژوهشگر باشد، اما جایگزین دانش تخصصی، بررسی منابع و روش علمی تفسیر قرآن نیست.

قرآن؛ دعوت به اندیشیدن در عصر پاسخ‌های فوری

قرآن کریم در آیه ۲۴ سوره محمد می‌فرماید:

«أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَیٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»

آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند، یا بر دل‌هایشان قفل‌هایی نهاده شده است؟

این آیه را می‌توان دعوتی برای عبور از خواندن سطحی و رسیدن به اندیشه و تأمل دانست. در عصر هوش مصنوعی نیز مسئله فقط دسترسی به پاسخ نیست؛ مهم آن است که انسان بتواند پاسخ را ارزیابی کند، درستی آن را بسنجد و از پذیرش بی‌چون‌وچرای اطلاعات پرهیز کند.

وقتی دانش‌آموز پاسخ یک مسئله را از هوش مصنوعی می‌گیرد، آیا آن را می‌آموزد یا تنها به نتیجه‌ای آماده دسترسی پیدا می‌کند؟ وقتی خبرنگار متنی تولیدشده توسط یک سامانه را منتشر می‌کند، آیا صحت اطلاعات و منابع آن را بررسی کرده است؟ و هنگامی که فردی درباره یک مسئله دینی از هوش مصنوعی پاسخ می‌خواهد، آیا میان متن قرآن، تفسیر معتبر و برداشت تولیدشده توسط ماشین تفاوت می‌گذارد؟

این پرسش‌ها نشان می‌دهند که توسعه فناوری باید با تقویت تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری همراه باشد. سرعت پاسخ‌گویی، هرچند ارزشمند است، نباید جایگزین دقت و حقیقت‌جویی شود.

خطر پنهان؛ وقتی پاسخ نادرست لباس حقیقت می‌پوشد

در سال ۲۰۲۵، پژوهشی در مجموعه مقالات کنفرانس AAAI/ACM درباره اخلاق و جامعه هوش مصنوعی منتشر شد که قابلیت اعتماد مدل‌های زبانی در پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی را بررسی می‌کرد. این پژوهش نشان داد عملکرد سامانه‌ها در پاسخ به پرسش‌های دینی یکسان نیست و تفاوت زبان و مکتب فقهی می‌تواند بر دقت پاسخ‌ها اثر بگذارد.

اهمیت این مسئله در آن است که خطا در حوزه دین ممکن است فراتر از یک اشتباه اطلاعاتی باشد؛ زیرا مخاطب می‌تواند پاسخی نادرست را به قرآن، حدیث یا یک حکم شرعی نسبت دهد و آن را به دیگران منتقل کند.

تصور کنیم جمله‌ای ساختگی به یک عالم دینی نسبت داده شود یا پاسخی نادرست درباره یک آیه، با لحنی مطمئن در شبکه‌های اجتماعی منتشر شود. اگر مخاطبان تنها به دلیل ظاهر حرفه‌ای محتوا آن را بپذیرند، فناوری به ابزاری برای گسترش خطا تبدیل خواهد شد.

از همین رو، راستی‌آزمایی منابع قرآنی، بررسی شماره و متن آیات، مراجعه به تفاسیر معتبر و بهره‌گیری از نظر کارشناسان دینی باید بخش جدایی‌ناپذیر استفاده از هوش مصنوعی در حوزه معارف اسلامی باشد.

قرآن در آیه ۳۶ سوره اسراء می‌فرماید:

«وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»

از آنچه به آن علم نداری، پیروی مکن.

این آیه می‌تواند یادآور مسئولیت انسان در برابر اطلاعاتی باشد که دریافت یا منتشر می‌کند؛ مسئولیتی که در عصر تولید انبوه محتوا، اهمیتی دوچندان یافته است.

فناوری در خدمت انسان؛ نه انسان در خدمت ماشین

پیوند قرآن و هوش مصنوعی نباید به رقابتی میان ایمان و علم تبدیل شود. فناوری می‌تواند ابزار ارزشمندی برای آموزش، پژوهش، ترجمه و گسترش دسترسی به منابع قرآنی باشد؛ به شرط آنکه طراحی و استفاده از آن با دقت علمی، شفافیت و مسئولیت اخلاقی همراه شود.

در این مسیر، رسانه‌ها نیز وظیفه مهمی دارند. خبرنگار نباید به دلیل سرعت تولید محتوا از صحت آن چشم بپوشد؛ مراکز آموزشی نباید یادگیری را به دریافت پاسخ آماده تقلیل دهند و نهادهای فرهنگی باید به نسل جوان بیاموزند که چگونه از فناوری بهره بگیرد، بی‌آنکه قدرت تشخیص و استقلال فکری خود را از دست بدهد.

قرآن نیز نباید به مجموعه‌ای از عبارت‌های قابل جست‌وجو در یک سامانه تقلیل یابد. فهم معارف قرآنی به شناخت زبان، زمینه نزول، دانش تفسیری و توجه به ارتباط آیات با یکدیگر نیاز دارد. هوش مصنوعی می‌تواند در دسترسی به این منابع کمک کند، اما اعتبار هر برداشت دینی همچنان باید با معیارهای علمی و تخصصی سنجیده شود.

پایان سخن؛ ماشین هوشمندتر یا انسان مسئول‌تر؟

شاید روزی فرا برسد که هوش مصنوعی بتواند پیچیده‌ترین پرسش‌ها را با سرعتی بیشتر از امروز پاسخ دهد؛ اما پیشرفت فناوری، مسئولیت انسان را از میان نمی‌برد. همچنان این انسان است که باید درباره درستی اطلاعات، پیامدهای تصمیم‌ها و حقوق دیگران پاسخ‌گو باشد.

قرآن، در کنار دعوت به علم و اندیشه، انسان را به مسئولیت اخلاقی و پرهیز از پیروی ناآگاهانه فرامی‌خواند. این آموزه‌ها می‌توانند در عصر هوش مصنوعی نیز راهنمایی برای استفاده مسئولانه از فناوری باشند.

آینده مطلوب، نه جهانی است که در آن ماشین جای انسان را بگیرد و نه جهانی که در آن از ترس فناوری، درهای دانش بسته بماند؛ بلکه جهانی است که در آن ابزارهای هوشمند به گسترش دانش و کاهش رنج کمک کنند و انسان، با تکیه بر آگاهی و مسئولیت اخلاقی، مسیر استفاده از آن‌ها را تعیین کند.

در روزگاری که ماشین‌ها هر روز بیشتر سخن می‌گویند، شاید بزرگ‌ترین رسالت انسان این باشد که پیش از پذیرفتن هر پاسخ، بیندیشد؛ پیش از انتشار هر ادعا، حقیقت را بجوید و پیش از سپردن تصمیم به ماشین، مسئولیت انسانی خود را به یاد آورد.

پی نوشت؛

پژوهش درباره دقت هوش مصنوعی در تفسیر قرآن، سال ۲۰۲۴

مقاله Artificial Intelligence in Quranic Exegesis: A Critical Analytical Study of ChatGPT Technology در نشریه QURANICA.

مشاهده پژوهش دانشگاهی⁠

۲. پژوهش درباره قابلیت اعتماد هوش مصنوعی در پاسخ‌های دینی، سال ۲۰۲۵

مقاله Sacred or Synthetic? Evaluating LLM Reliability and Abstention for Religious Questions در مجموعه مقالات کنفرانس AAAI/ACM.